Oglądając zdjęcia z czasów wojny domowej, na których widać modlących się żołnierzy republikańskich można przypuszczać, że wykonano je właśnie w Kraju Basków. Ten paradoks chętnie opisywali polscy korespondenci podróżujący po terytorium republikańskim – mówi Karol Przepióra, autor książki pt. Kto ocali Hiszpanię? Wojna domowa w Hiszpanii w latach 1936-1939 w świetle relacji polskich korespondentów wojennych.
PortalDoHistorii.com: O jaką Hiszpanię walczyły biorące w niej udział strony wojny domowej?
Karol Przepióra: To bardzo dobre pytanie, ponieważ odpowiedź na nie jest na tyle skomplikowana, że każda próba uproszczenia prowadzi do fałszywych wniosków. Stwierdzenie, że republikanie walczyli o „demokrację”, a powstańcy chcieli wprowadzić w Hiszpanii „faszyzm”, jest równie dużym uproszczeniem jak twierdzenie, że republikanie pragnęli przeprowadzić rewolucję i wprowadzić komunizm na wzór sowiecki, a powstańcy bronili monarchii i wiary katolickiej. Aby zrozumieć ten konflikt i odpowiedzieć na to pytanie, niewątpliwie należy poznać historię Hiszpanii sprzed lipcowego powstania. Jak twierdził prof. Unamuno: „Gdy się nie zna dobrze języka, no i w ogóle Hiszpanii, takie określenia, jak «katolicyzm», «prawica», «lewica», brzmią inaczej, niż brzmieć powinny. Te określenia znaczą bowiem zupełnie co innego w Hiszpanii, a co innego poza jej granicami”. Niemniej warto poświęcić chwilę na przedstawienie głównych sił polityczno-ideowych tego krwawego konfliktu, gdyż żadna ze stron nie była jednolitym blokiem. Wręcz przeciwnie — po obu stronach aż kipiało od wewnętrznych antagonizmów i tak naprawdę każda grupa miała inną wizję przyszłej Hiszpanii.
Z jednej strony byli tak zwani republikanie.
Wśród których znajdowali się liberałowie, socjaliści (PSOE), trockiści (POUM), komuniści (PCE), anarchiści (CNT/FAI), a także separatyści baskijscy i katalońscy. Każde z tych ugrupowań miało własny pomysł na Hiszpanię. Być może jedynym, co faktycznie je łączyło — z wyjątkiem Basków — była niechęć, a nawet nienawiść do katolicyzmu. W skrócie: liberałowie widzieli Hiszpanię jako republikę o ustroju demokratycznym. Socjaliści walczyli o prawa pracownicze itd. Trockiści dążyli do rewolucji proletariackiej. Anarchiści pragnęli totalnej, swoiście pojmowanej „wolności”, likwidacji obiegu pieniądza oraz tworzenia komun zarówno w fabrykach, jak i w gospodarstwach wiejskich. Komuniści jako partia podporządkowana Moskwie pragnęli stworzyć za Pirenejami kolejny Kraj Rad. Co ciekawe, Hiszpańska Partia Komunistyczna początkowo cieszyła się dość niskim poparciem społecznym. Komuniści wyrośli na liderów dopiero dzięki sowieckiej „pomocy” i bezwzględnemu rozprawieniu się z anarchistami i trockistami podczas tak zwanych krwawych dni majowych w Barcelonie i okolicach w 1937 r. Nie można również pominąć separatystów katalońskich i baskijskich, ale to już inna historia.
Z drugiej strony byli powstańcy, którzy również tworzyli mozaikę ideową.
W ich szeregach znaleźli się między innymi przedstawiciele części środowisk liberalnych, którzy sprzeciwiali się prześladowaniu religii, konserwatyści (CEDA), monarchiści, a w końcu także i faszyści (Falanga Hiszpańska). Monarchiści jako tradycjonaliści pragnęli rzecz jasne przywrócenia monarchii. Żeby jednak nie było zbyt prosto dzielili się na karlistów (CT) i alfonsistów (RE) w zależności od tego, którego władcę chcieli widzieć na tronie. Nie wszyscy powstańcy byli jednak zwolennikami monarchii. Wiele środowisk w strefie powstańczej, w tym liczni wysoko postawieni wojskowi, tacy jak gen. Emilio Mola, sprzeciwiało się powrotowi króla do kraju. Podobne stanowisko zajmowała Falanga Hiszpańska, której przewodził syn byłego dyktatora, José Antonio Primo de Rivera. Swoją drogą Falanga to bardzo ciekawa organizacja. W temacie hiszpańskiej wojny domowej często nadużywa się terminu „faszyzm”, choć w tym kontekście najściślej odnosi się on właśnie do tej formacji. Falangiści dążyli do rewolucji społecznej i gospodarczej. Pod tym względem z pewnością mogliby znaleźć pewne punkty wspólne z socjalistami, jednak byli gorącymi admiratorami tradycji i szeroko rozumianej hiszpańskości. Dlatego odrzucali marksizm jako ideologię czysto materialistyczną. Tak w skrócie można przedstawić podział ideologiczny po obu stronach frontów hiszpańskiej wojny domowej. Jak widać mnogość pomysłów na Hiszpanię była ogromna. Niezależnie od tego, która ze stron odniosłaby zwycięstwo, w każdym obozie znaleźliby się przegrani, którzy mogliby jedynie marzyć o realizacji swojej upragnionej wizji Hiszpanii.
Tak szeroki wachlarz ideowy musiał w jakiś sposób funkcjonować w ramach jednego obozu. Jak to rozwiązano w obozie przeciwników Republiki?
Taką konieczność dostrzegał również gen. Franco, który 19 kwietnia 1937 r. utworzył organizację pod nazwą Falange Española Tradicionalista y de las Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista. W jej ramach przedstawiciele różnych nurtów mieli wypracować wspólną wizję przyszłej Hiszpanii, a w praktyce dostosować się do wizji Caudillo.
Po obu stronach konfliktu militarnego walczyli nacjonaliści. Republikanów wsparli nacjonaliści baskijscy i katalońscy, a u boku wojsk dowodzonych przez gen. Franco bili się nacjonaliści hiszpańscy.
Tak też w istocie było. Baskowie i Katalończycy do dziś są bardzo dumni ze swojej odrębności od „kastylijskiej” Hiszpanii. Mają własne języki i tradycje. Co jakiś czas media informują nas o protestach w tych hiszpańskich regionach związanych z dążeniami separatystycznymi. Przykładem mogą być zamieszki w Kraju Basków podczas ostatnich mistrzostw świata w piłce nożnej, w trakcie których atakowano osoby świętujące zwycięstwo reprezentacji Hiszpanii. Nie inaczej było w latach wojny domowej. Katalonia od 1931 r. cieszyła się autonomią w ramach państwa hiszpańskiego i miała własny rząd (Generalitat de Catalunya). Kraj Basków dopiero walczył o przyznanie mu podobnych praw. Gdy w lipcu 1936 r. wybuchło powstanie, stało się jasne, że siły powstańcze, które głosiły między innymi hasła jedności Hiszpanii „España Una, Grande y Libre” (Hiszpania Jedna, Wielka i Wolna) nie spełnią oczekiwań separatystów. Odmienne deklaracje składał rząd republikański, który 1 października 1936 r., a więc już po rozpoczęciu wojny, zatwierdził Statut Autonomii Kraju Basków. Pierwszym baskijskim prezydentem został José Antonio Aguirre. W ten sposób Baskowie i Katalończycy zachęceni obietnicą autonomii opowiedzieli się po stronie Republiki.
Szczególnie interesujące jest zagadnienie Basków, którzy mimo przywiązania do katolicyzmu zawarli sojusz z Republiką, która nie kryła wrogości wobec religii.
Oglądając zdjęcia z czasów wojny domowej, na których widać modlących się żołnierzy republikańskich można przypuszczać, że wykonano je właśnie w Kraju Basków. Ten paradoks chętnie opisywali polscy korespondenci podróżujący po terytorium republikańskim. Oczywiście należy zapytać, czy po zwycięstwie republikanów w wojnie domowej i umocnieniu ich władzy rząd w Madrycie nadal popierałby dążenia autonomiczne, a w dalszej perspektywie także separatystyczne tych hiszpańskich regionów. Czy Baskowie wciąż mogliby bez przeszkód kultywować swoje tradycje i praktykować religię? Moim zdaniem, należy w to wątpić, tym bardziej że coraz większe wpływy zdobywała partia komunistyczna, czyli po prostu Moskwa. To jednak już w znacznej mierze obszar historii alternatywnej.
Dlaczego hiszpańska wojna domowa nie była dla społeczeństwa II Rzeczypospolitej odległym konfliktem? Skąd wzięło się tak duże zainteresowanie wydarzeniami rozgrywającymi się za Pirenejami?
Aby odpowiedzieć na to pytanie, moim zdaniem, należałoby wrócić do tematu mnogości idei obecnych za Pirenejami i właśnie w nim szukać wyjaśnienia. Polska polityka dwudziestolecia międzywojennego była bardzo burzliwa. W niepodległym kraju rozwijały się rozmaite ideologie i prądy polityczne, które znajdowały swoich zwolenników. Temperatura sporów politycznych była bardzo wysoka. Konflikty te w dużej mierze przenosiły się na ulice, gdzie praktycznie każda partia miała swoje umundurowane oddziały. Podobnie „gorąco” było na łamach prasy. Każdy ruch ideowy dążył do wydawania własnego pisma, aby propagować swoje poglądy. W tak zróżnicowanym politycznie społeczeństwie każdy mógł utożsamiać się z jakimś ruchem bądź ideą, za którą walczono w Hiszpanii. Dobrym przykładem jest Jędrzej Giertych, który w swoich reportażach nie krył sympatii do ruchu karlistowskiego, a nawet porównywał go do polskiego Stronnictwa Narodowego. Inne konflikty tego okresu, takie jak wojna w Abisynii czy wojna w Chinach, również interesowały polskie społeczeństwo. Żaden z nich nie rozpalał jednak emocji w takim stopniu jak wojna domowa w Hiszpanii, ponieważ nie była ona jedynie starciem dwóch stron, lecz przede wszystkim starciem idei! Nie bez znaczenia dla zainteresowania tym konfliktem było jego krwawe oblicze. Płonące kościoły, rewolucja i krwawe zbrodnie niewątpliwie silnie oddziaływały na emocje społeczeństwa, a tym samym zwiększały zainteresowanie wojną.
Roman Fajans, Jerzy Przywieczerski, Ksawery Pruszyński i wielu innych reporterów przysyłali do polskiej prasy korespondencje z ogarniętej wojną domową Hiszpanii. Czyje publikacje cieszyły się największym zainteresowaniem przedwojennej opinii publicznej?
Nazwiska wymienionych reporterów i publikowane przez nich relacje niewątpliwie budziły duże zainteresowanie. Wydaje mi się jednak, że każdy z nich, podobnie jak wielu innych korespondentów, miał własne grono czytelników. To, kogo czytano, zależało w dużej mierze od preferowanego tytułu prasowego. Polscy korespondenci, podobnie jak redakcje przedwojennych gazet, raczej nie starali się udawać bezstronnych obserwatorów. Wręcz przeciwnie, nie stronili od wyrażania własnych poglądów i przemyśleń. Czytelnik endeckiego „Kuriera Poznańskiego” nie był więc zaskoczony tym, że Jędrzej Giertych publikujący tam relacje z Hiszpanii, opowiadał się po stronie powstańców. Podobnie czytelnik „Wiadomości Literackich” nie dziwił się, że znajdował na ich łamach informacje ze strefy republikańskiej. W ten sposób każdy korespondent mógł liczyć na „swoich” czytelników.
A kto Pana zdaniem był wtedy polskim mistrzem reportażu wojennego?
Praktycznie każdy z polskich korespondentów potrafił zainteresować czytelników swoimi tekstami. Do Hiszpanii wyjechali bowiem doświadczeni dziennikarze, którzy na co dzień zajmowali się przygotowywaniem tego rodzaju relacji z zagranicy. Ich lekkie pióro oraz charakterystyczny dla przedwojennego pokolenia styl pisania, wyraźnie odmienny od współczesnego języka dziennikarskiego, również dziś potrafią przyciągnąć uwagę czytelników. Gdybym jednak miał wskazać jednego dziennikarza byłby nim Tadeusz Kiełpiński korespondent katowickiej „Polonii”. Zarówno jego przemyślenia na temat charakteru hiszpańskiej wojny domowej, jak i relacje z podróży po kraju Cervantesa wywoływały we mnie skrajne emocje. Niekiedy potrafiły rozbawić, innym razem wzbudzić niepokój. Szczególnie sugestywny okazał się opis nocnego rejsu łodzią do Bilbao. Czytając go, można było niemal poczuć zimne fale oblewające podróżnych.
Ilu Polaków walczyło w wojnie domowej w Hiszpanii?
Nie sposób jednoznacznie określić, ilu Polaków, a właściwie obywateli polskich, uczestniczyło w hiszpańskiej wojnie domowej. Wynika to z kilku przyczyn, przede wszystkim z różnorodności form ich zaangażowania w konflikt. Najliczniejszą grupę stanowili ochotnicy walczący w szeregach Brygad Międzynarodowych. Ich liczbę szacuje się na około cztery tysiące. Chociaż i tutaj różne źródła podają inne dane. Nie była to jednak jedyna grupa Polaków obecnych w ogarniętej wojną Hiszpanii. Należy uwzględnić również przedstawicieli tamtejszej, nielicznej polskiej społeczności, korespondentów polskiej prasy, pracowników służby dyplomatycznej, a także osoby prowadzące działalność wywiadowczą.
Czy trafił Pan na relacje Polaków walczących po stronie gen. Franco?
Zajmowałem się przede wszystkim polskimi korespondentami prasowymi w Hiszpanii. Dziennikarze nie brali bezpośredniego udziału w walkach, nawet jeśli praca dla gazety stanowiła jedynie przykrywkę dla ich działalności na rzecz polskiego wywiadu. Temat polskich agentów działających w czasie hiszpańskiej wojny domowej jest na tyle interesujący, że zasługuje na osobne, szersze omówienie. Jeśli chodzi o Polaków walczących w szeregach wojsk powstańczych, było ich znacznie mniej niż tych, którzy uczestniczyli w wojnie po stronie republikańskiej. Prawdopodobnie było ich kilkudziesięciu. Większość z nich w chwili wybuchu powstania wojskowego służyła już w Hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej, a więc była zawodowymi żołnierzami. Oczywiście zdarzały się również osoby, które zaciągnęły się w trakcie konfliktu, były to jednak przypadki jednostkowe. Dobrym przykładem losów zawodowego legionisty jest Wacław Pardo. Urodził się w 1907 r. we wsi Bączki, obecnie noszącej nazwę Turośl, w województwie podlaskim. Wyemigrował z Polski, jak to się potocznie mówi, „za chlebem”. Szukał szczęścia w Urugwaju, następnie w Belgii, aż w końcu, w 1930 r., zaciągnął się w Maroku do wspomnianej Hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej. Z okrzykiem ¡Viva la muerte! („Niech żyje śmierć!”) na ustach, było to hasło kojarzone z Legią, walczył w wojnie domowej na Półwyspie Iberyjskim. Po wojnie pozostał w wojsku, awansował nawet do stopnia oficerskiego i ostatecznie przyjął obywatelstwo hiszpańskie. Historię Wacława Pardo spisał jego brat Antoni i opublikował w książce Polski legionista generała Franco. Innymi przykładami wartymi przytoczenia, tym razem ze względu na motywacje ideowe, są losy Ludwika Karola Lubicz-Orłowskiego i Tadeusza Ungera, ps. „Kowalski”. Pierwszy z nich, dwudziestodwuletni młodzieniec z zamożnej rodziny, wyjechał do Hiszpanii z jasno określonym celem – chciał walczyć z komunizmem. Nie można oczywiście wykluczyć, że kierowały nim również młodzieńcza brawura i, jak przystało na podporucznika rezerwy Wojska Polskiego, ułańska fantazja. W tym przypadku nie jest to jedynie efektowne określenie. Lubicz-Orłowski walczył w Hiszpanii w kawaleryjskich oddziałach Requeté, czyli formacji hiszpańskich karlistów. Jego przygoda nie trwała długo, z nie do końca jasnych przyczyn opuścił Hiszpanię już w lutym drugiego roku wojny.
Hiszpańska Legia Cudzoziemska, Wielki Czwartek, Malaga 2016 r.:
A jak potoczyła się historia Tadeusza Ungera?
Jeszcze ciekawiej. Urodzony w 1912 r. student prawa na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, działacz Młodzieży Wszechpolskiej i Stronnictwa Narodowego, zapragnął walczyć z bronią w ręku o swoje ideały w odległej Hiszpanii. Bez odpowiednich dokumentów niełatwo było jednak przedostać się za Pireneje. Postanowił więc zaciągnąć się do Brygad Międzynarodowych. Tak też zrobił, a gdy nadarzyła się okazja, przedostał się przez linię frontu na stronę powstańczą. Wiadomo również, że „Kowalski” miał kontakty z polskim wywiadem. Nie znamy jednak wielu innych szczegółów jego życiorysu, co nie zmienia faktu, że jego historia mogłaby posłużyć za scenariusz interesującego filmu. Szkoda jednak, że nie zdecydował się utrwalić swoich wspomnień na piśmie.
W świetle relacji polskich korespondentów, co może Pan powiedzieć o stosunku władz ówczesnej Polski do tej wojny? Czy w relacjach pojawiają się wzmianki na ten temat? Jaki mają charakter?
Stosunek władz II Rzeczypospolitej do hiszpańskiej wojny domowej był dość niejednoznaczny. Oficjalnie Polska opowiedziała się za polityką nieinterwencji i przystąpiła do powołanego w 1936 r. Międzynarodowego Komitetu Nieinterwencji, którego celem było niedopuszczenie do udzielania pomocy wojskowej żadnej ze stron konfliktu. W praktyce jednak deklaracje te nie zawsze znajdowały odzwierciedlenie w działaniach polskich władz. Polska dostarczała broń zarówno republikanom, jak i wojskom gen. Franco, choć zdecydowana większość dostaw trafiała do strony republikańskiej. Prasa rządowa, w tym „Gazeta Polska” i „Polska Zbrojna”, również starała się zachować, przynajmniej do pewnego stopnia, neutralność. Dopiero pod koniec konfliktu coraz wyraźniej zaznaczała się niechęć do obrońców II Republiki. Ta pozorna neutralność korespondentów związanych z prasą rządową wynikała również z konieczności uwzględniania sytuacji polskiej służby dyplomatycznej, która przez cały ten czas działała w Madrycie.
Ciekawym przykładem działalności polskiej placówki dyplomatycznej była ewakuacja azylantów z Poselstwa Rzeczypospolitej Polskiej w Madrycie. W obliczu terroru szerzącego się w Hiszpanii każdy, na kogo padło choćby podejrzenie o sprzyjanie powstańcom mógł, obawiać się o życie. Placówki dyplomatyczne, w tym również polskie poselstwo w Madrycie, odgrywały istotną rolę w zapewnianiu takim osobom schronienia. Ewakuacja drogą morską na pokładzie statku ORP „Wilia” była jednym z działań podejmowanych przez polską dyplomację w trudnych warunkach wojny domowej. Warto w tym miejscu wspomnieć o relacji Adama Sikorskiego (w rzeczywistości Adama Wojtygi), który opisał na łamach prasy to skomplikowane i niebezpieczne przedsięwzięcie.
Rozmawiał TPL
Książkę można nabyć na stronie Wydawnictwa vonBorowiecky:
