9 lutego 1961 roku na ekrany polskich kin weszło jedno z najważniejszych dzieł polskiej szkoły filmowej – „Matka Joanna od Aniołów” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Ten mroczny, czarno-biały dramat psychologiczny, oparty na opowiadaniu Jarosława Iwaszkiewicza, do dziś zachwyca rygorem artystycznym i odważnym podejmowaniem tematyki natury człowieka.
Walka z demonami na Smoleńszczyźnie
Akcja filmu rozgrywa się w niewielkim klasztorze na Smoleńszczyźnie, gdzie doszło do zbiorowego opętania zakonnic. Do pomocy siostrom zostaje wysłany jezuita Józef Suryn (w tej roli Mieczysław Voit), doświadczony egzorcysta. Główną osią fabuły jest jego relacja z matką przełożoną, Joanną (Lucyna Winnicka), która z dumą twierdzi, że włada nią aż osiem demonów. Suryn, próbując ocalić duszę zakonnicy, sam wpada w pułapkę wewnętrznych rozterek, co prowadzi do tragicznego finału i zbrodni popełnionej w imię poświęcenia.
Mistrzostwo formy i światłocienia
Film zrealizowany w Zespole Filmowym „Kadr” stał się popisem umiejętności operatora Jerzego Wójcika. Twórcy świadomie zrezygnowali z bogatej scenografii na rzecz surowości i gry kontrastów. Poprzez uwypuklenie czerni sutann i bieli habitów na tle szarych, surowych murów, udało się uzyskać niemal malarski efekt, przywodzący na myśl płótna Caravaggia. Ta wizualna asceza miała służyć podkreśleniu duchowych i egzystencjalnych dylematów bohaterów, czyniąc z filmu opowieść uniwersalną, wykraczającą poza historyczny kostium.
Międzynarodowy sukces i kontrowersje
„Matka Joanna od Aniołów” wywołała po premierze spore poruszenie. W kręgach kościelnych film uznano za antyklerykalny, a Episkopat Polski zaliczył go do produkcji „niedozwolonych”, naruszających zasady wiary. Mimo to dzieło odniosło spektakularny sukces za granicą. Podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Cannes w 1961 roku film zdobył Srebrną Palmę, przegrywając walkę o główną nagrodę jedynie z „Viridianą” Luisa Buñuela. Do dziś obraz Kawalerowicza regularnie pojawia się w rankingach najlepszych polskich filmów wszech czasów.